NA JANETH JOVIN,DAR ES SALAAM
SERIKALI inaendelea na mchakato wa kuweka viwango vitakavyoongoza udhibiti wa kiwango cha mafuta ya Trans Fatty Acids (TFA) kinachoruhusiwa katika vyakula na mafuta yanayotumika kwa matumizi ya binadamu, hatua inayolenga kulinda afya za wananchi dhidi ya magonjwa yasiyoambukiza, ikiwemo magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.
Mchakato huo unakuja wakati matumizi ya vyakula vilivyokaangwa na vile vilivyosindikwa yakiendelea kuwa sehemu ya maisha ya kila siku ya wananchi, huku kukiwa na haja ya kuhakikisha bidhaa zinazotumika katika maandalizi ya vyakula zinakidhi viwango vya usalama wa afya.
Akizungumzia hatua hiyo, Mkurugenzi Mtendaji wa Chama cha Wanasheria Wanawake Tanzania (TAWLA), Tike Mwambipile, amesema mchakato wa kuweka viwango hivyo umeendelea baada ya kufanyika kwa tafiti zilizosaidia kutoa msingi wa maamuzi kuhusu udhibiti wa mafuta hayo.
Mwambipile amesema awali kulikuwa na tafiti zilizohitaji kufanyiwa kazi zaidi kabla ya Serikali kuridhia kuendelea na hatua za kuandaa viwango vinavyofaa kwa mazingira ya Tanzania.
Amesema baada ya jitihada hizo na kufanyika kwa tafiti nyingine, Serikali iliridhia kuendelea na mchakato huo, huku matarajio wakati akitoa maelezo hayo yakiwa ni kukamilika kwa viwango hivyo ifikapo Mei mwakani.
Amesisitiza kuwa wakati mchakato huo ukiendelea, wananchi wanapaswa kuwa makini katika kuchagua mafuta wanayotumia na kuepuka tabia ya kutumia mafuta yale yale kukaangia vyakula mara kwa mara bila kuzingatia usalama na ubora wake.
Amesema tabia ya kuendelea kutumia mafuta yaliyokwisha tumika kukaangia samaki, chipsi na vyakula vingine inaweza kuathiri ubora wa mafuta, hivyo wauzaji wa vyakula pamoja na wananchi wanaopikia majumbani wanapaswa kuzingatia matumizi sahihi ya mafuta hayo.
MAFUTA YA TRANS NI NINI?
Mafuta ya Trans Fatty Acids, yanayojulikana pia kama mafuta ya trans, ni aina ya mafuta yasiyokolea yanayoweza kupatikana kutokana na michakato ya viwandani au kwa kiasi kidogo kiasili katika baadhi ya vyakula vya wanyama.
Mafuta ya trans yanayotengenezwa viwandani huzalishwa zaidi kwa mchakato unaoongeza hidrojeni katika mafuta ya mimea ili kubadilisha sifa zake. Yanaweza kupatikana katika baadhi ya majarini, mafuta ya kukaangia na kuokea, vyakula vilivyosindikwa, biskuti, keki na vyakula vya kukaangwa.
Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO), mafuta hayo hayana manufaa yoyote yanayojulikana kwa afya ya binadamu na matumizi yake yanapaswa kuepukwa.
Mafuta ya trans yanaweza kuongeza kiwango cha kolesteroli mbaya (LDL) na kupunguza kolesteroli nzuri (HDL) katika damu. Hali hiyo huongeza hatari ya kuziba kwa mishipa ya damu na kupata magonjwa ya moyo, yakiwemo mshtuko wa moyo na kiharusi.
TAKWIMU ZAONESHA UKUBWA WA TATIZO
Kwa mujibu wa WHO, zaidi ya watu 278,000 hufariki kila mwaka duniani kutokana na ulaji wa mafuta ya trans yanayotengenezwa viwandani.
Takwimu za WHO zinaonesha kuwa ulaji mkubwa wa mafuta hayo unahusishwa na ongezeko la asilimia 34 la hatari ya vifo kutokana na sababu mbalimbali, asilimia 28 ya vifo vinavyotokana na ugonjwa wa moyo wa mishipa ya moyo na asilimia 21 ya hatari ya kupata ugonjwa huo.
Takwimu hizo zinaonesha kuwa mafuta ya trans si suala la uchaguzi wa chakula pekee, bali ni changamoto ya afya ya umma inayohitaji hatua za kisera na udhibiti wa bidhaa za chakula.
WHO inapendekeza kuwa mafuta ya trans yanayotengenezwa viwandani yasizidi gramu mbili kwa kila gramu 100 za jumla ya mafuta katika chakula. Shirika hilo pia linapendekeza ulaji wa mafuta ya trans kwa mtu mzima uwe chini ya asilimia moja ya nishati yote anayopata kwa siku, sawa na chini ya gramu 2.2 kwa mtu anayepata kalori 2,000 kwa siku.
Aidha, WHO inazitaka nchi kuweka mifumo ya lazima ya kudhibiti kiwango cha mafuta hayo katika vyakula au kupiga marufuku matumizi ya mafuta yanayotengenezwa kwa mchakato wa kuongeza hidrojeni kwa kiasi, ambayo ni chanzo kikuu cha mafuta ya trans viwandani.
WATAALAMU WATAKA SERA NA SHERIA IMARA
Kwa upande wake, Mtaalamu wa Afya na Mazoezi kutoka Shirikisho la Vyama vya Magonjwa Yasiyoambukiza Tanzania (TANCDA), Dk. Waziri Ndonde, ameitaka Serikali kuimarisha sera na sheria za kudhibiti matumizi ya mafuta yenye madhara katika maandalizi ya vyakula.
Ndonde amesema vyakula vinavyopendwa na watu wengi, ikiwemo chipsi, mihogo, samaki na nyama za kukaangwa, vinapaswa kuandaliwa kwa kuzingatia usalama na ubora wa mafuta yanayotumika.
Amesema utafiti uliofanywa nchini na watafiti wa Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi Muhimbili (MUHAS), akiwemo Profesa Fredrick Mashili, umeonesha umuhimu wa kuzingatia hatari zinazoweza kuhusishwa na ulaji wa vyakula vinavyokaangwa kwa mafuta.
Ndonde amesema baadhi ya waandaji wa vyakula, wakiwemo mamalishe na wauzaji wa chipsi, wanaweza kutumia mafuta yasiyofaa au kuendelea kuyatumia kwa muda mrefu bila kufahamu madhara yanayoweza kujitokeza kwa afya za walaji.
Ameeleza kuwa mafuta yanapopashwa moto mara kwa mara yanaweza kuharibika, ingawa kiwango cha mabadiliko hutegemea aina ya mafuta na namna yanavyotumika na kuhifadhiwa.
Amesema changamoto nyingine ni ukosefu wa uelewa wa kutosha kuhusu uchaguzi na matumizi sahihi ya mafuta, hali inayofanya elimu kwa jamii kuwa hatua muhimu katika kuzuia magonjwa yasiyoambukiza.
Ndonde ameongeza kuwa TANCDA imekuwa ikishirikiana na watunga sera, wabunge na taasisi zinazohusika na viwango na tafiti za bidhaa, zikiwemo Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH) na Shirika la Viwango Tanzania (TBS), katika kuhamasisha hatua zinazolenga kulinda afya za wananchi.
Aidha, amesema hivi karibuni shirika hilo lilitoa elimu kwa mamalishe na wauzaji wa chipsi wa mitaani kuhusu namna ya kuchagua mafuta yanayofaa na kuyatumia kwa usahihi ili kupunguza madhara yanayoweza kuwapata walaji.
Amesisitiza kuwa hatua hizo hazilengi kuwazuia wananchi kufanya biashara ya vyakula, bali kuwapatia elimu na miongozo itakayowawezesha kuandaa chakula salama kwao wenyewe na kwa wateja wao.
WANANCHI WATAKA VIWANGO VYA MAFUTA VIKAMILISHWE
Kwa upande wao, wananchi wameiomba Serikali kupitia Shirika la Viwango Tanzania (TBS) kuharakisha mchakato wa kuweka viwango vya mafuta yanayotumika katika maandalizi ya vyakula, wakisema hatua hiyo itasaidia kulinda afya za walaji.
Wamesema kuwepo kwa viwango vinavyoeleweka na vinavyosimamiwa ipasavyo kutasaidia kuhakikisha mafuta yanayoingia sokoni yanakidhi mahitaji ya usalama wa afya, huku wafanyabiashara wa vyakula wakipatiwa elimu kuhusu matumizi sahihi ya mafuta ya kupikia.
Amina Selemani, mkazi wa Tabata jijini Dar es Salaam, amesema kukamilika kwa mchakato huo na kuwepo kwa viwango vitakavyosimamiwa ipasavyo kutasaidia kuimarisha ulinzi wa afya za wananchi na kupunguza hatari zinazoweza kutokana na ulaji wa vyakula visivyo salama.
Wananchi hao pia wameitaka Serikali kuimarisha ukaguzi wa mafuta yanayouzwa sokoni na kutoa elimu kuhusu namna ya kutambua mafuta yanayofaa kwa matumizi ya binadamu.
Kwa ujumla, hatua za kuweka viwango vya udhibiti wa mafuta ya trans zinahitaji kuambatana na usimamizi madhubuti, ukaguzi wa bidhaa na elimu endelevu kwa wananchi na wafanyabiashara wa vyakula. Ushirikiano kati ya Serikali, taasisi za viwango, wataalamu wa afya na wadau wengine utakuwa muhimu katika kuhakikisha hatua hizo zinachangia kulinda afya za wananchi na kupunguza hatari ya magonjwa yasiyoambukiza.
